Mykotoksyny w paszy dla bydła mogą wpływać na pobranie paszy, zdrowie krów, wydajność mleczną, rozród i rentowność gospodarstwa. Problem jest trudny do rozpoznania, ponieważ obecność toksyn pleśniowych nie zawsze wiąże się z widoczną pleśnią lub nieprzyjemnym zapachem. Pasza może wyglądać prawidłowo, a mimo to zawierać związki, które stopniowo pogarszają wyniki stada.

Jak rozpoznać możliwe objawy mykotoksyn u bydła, kiedy wykonać badanie paszy i w jaki sposób ograniczyć ryzyko? Poniżej przedstawiamy najważniejsze zasady postępowania – od pola i silosu aż do stołu paszowego.

Mykotoksyny w paszy – najważniejsze informacje

• Mykotoksyny są toksycznymi metabolitami wytwarzanymi przez niektóre grzyby pleśniowe.
• Mogą pojawiać się już na polu, podczas zbioru, konserwacji lub magazynowania pasz.
• Brak widocznej pleśni nie potwierdza bezpieczeństwa paszy.
• Objawy u bydła bywają niespecyficzne i mogą przypominać skutki błędów żywieniowych lub innych problemów zdrowotnych.
• Podstawą ograniczania ryzyka są profilaktyka, reprezentatywne pobranie próbki, analiza laboratoryjna i szybka reakcja.

Czym są mykotoksyny i skąd biorą się w paszy?

Mykotoksyny to toksyczne związki wytwarzane przez określone gatunki grzybów pleśniowych, między innymi z rodzajów Fusarium, Aspergillus i Penicillium. Do skażenia surowców może dochodzić na różnych etapach produkcji: podczas wzrostu roślin, zbioru, transportu, zakiszania i przechowywania.

Rozwojowi pleśni sprzyjają przede wszystkim podwyższona wilgotność, nieodpowiednia temperatura, uszkodzenia surowca oraz dostęp tlenu. Ryzyko dotyczy zarówno zbóż i pasz treściwych, jak i pasz objętościowych – szczególnie kiszonki z kukurydzy.

Mykotoksyny w kiszonce

W przypadku kiszonek duże znaczenie mają termin zbioru, właściwa zawartość suchej masy, szybkie napełnienie silosu lub pryzmy, dokładne ubicie materiału oraz szczelne zabezpieczenie. Ryzyko nie kończy się po zakiszeniu. Podczas wybierania paszy dostęp powietrza może powodować zagrzewanie materiału i sprzyjać wtórnemu rozwojowi grzybów.

Dlatego czoło pryzmy powinno być równe, zwarte i wybierane w tempie dopasowanym do warunków pogodowych oraz wielkości stada. Widocznie zepsutych fragmentów nie należy mieszać z pozostałą paszą.

Mykotoksyny w ziarnie i paszach treściwych

W przypadku zbóż kluczowe są odpowiedni termin zbioru, kontrola wilgotności, dosuszanie – jeżeli jest potrzebne – oraz zabezpieczenie magazynu przed przeciekami i ponownym zawilgoceniem. Istotne są również czystość silosów i magazynów oraz regularna kontrola przechowywanych partii ziarna.

Jakie mykotoksyny mogą występować w paszach dla bydła?

W surowcach paszowych mogą pojawiać się różne grupy mykotoksyn. Ich znaczenie zależy między innymi od rodzaju i poziomu zanieczyszczenia, składu całej dawki, czasu ekspozycji oraz kondycji zwierząt.

• Deoksyniwalenol (DON) – może wiązać się ze spadkiem pobrania paszy i pogorszeniem wyników produkcyjnych.
• Zearalenon (ZEN) – ze względu na działanie estrogenne jest istotny przede wszystkim w kontekście rozrodu.
• Aflatoksyna B1 – wymaga szczególnej uwagi w żywieniu krów mlecznych, ponieważ jej metabolit, aflatoksyna M1, może przenikać do mleka.
• Fumonizyny – są jedną z grup toksyn objętych monitoringiem w surowcach i mieszankach paszowych.
• Toksyny T-2 i HT-2 oraz ochratoksyna A – mogą również występować w zbożach i produktach zbożowych.

W jednej partii paszy może występować więcej niż jedna mykotoksyna. Dlatego wyniku analizy nie należy interpretować wyłącznie na podstawie obecności pojedynczego związku. Ocena powinna uwzględniać całą dawkę pokarmową i sytuację zdrowotno-produkcyjną stada.

Mykotoksyny u bydła – jakie mogą dawać objawy?

Objawy działania mykotoksyn u bydła często są niespecyficzne i rozwijają się stopniowo. Zamiast gwałtownego pogorszenia stanu zdrowia hodowca może obserwować powolny spadek wyników produkcyjnych.

Do sygnałów, które powinny zwrócić uwagę, należą między innymi:

• spadek pobrania paszy lub suchej masy,
• obniżenie wydajności mlecznej,
• pogorszenie wykorzystania dawki pokarmowej,
• zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego,
• pogorszenie kondycji zwierząt,
• większa podatność na problemy zdrowotne,
• pogorszenie wskaźników rozrodu,
• niejednorodne wyniki w obrębie grupy żywieniowej.

Długotrwała ekspozycja na niektóre toksyny może obciążać układ odpornościowy, co ma szczególne znaczenie u krów wysokowydajnych oraz zwierząt w okresach zwiększonego obciążenia metabolicznego.

Ważne: spadek mleczności, pogorszenie płodności czy problemy trawienne nie potwierdzają obecności mykotoksyn. Podobne objawy mogą mieć wiele przyczyn. Dlatego należy równocześnie ocenić zdrowotność stada, prawidłowość dawki, sposób przygotowania TMR-u oraz jakość wykorzystywanych pasz.

Jak prawidłowo wykonać badanie paszy na mykotoksyny?

Ocena wyglądu i zapachu nie wystarcza do potwierdzenia bezpieczeństwa materiału. Jeżeli pojawia się podejrzenie skażenia, warto wykonać badanie paszy na mykotoksyny w wyspecjalizowanym laboratorium.

Najważniejszym etapem jest pobranie reprezentatywnej próbki. Mykotoksyny mogą być rozmieszczone nierównomiernie – jedna część pryzmy lub partii ziarna może różnić się od pozostałych. Dlatego próbkę zbiorczą należy utworzyć z wielu mniejszych próbek pobranych z różnych miejsc badanego materiału.

1. Określ badaną partię. Nie łącz materiału pochodzącego z różnych silosów, pryzm lub dostaw, jeżeli ma być oceniany oddzielnie.
2. Pobierz próbki cząstkowe. Zbieraj niewielkie ilości materiału z wielu miejsc dostępnej partii.
3. Dokładnie wymieszaj materiał. Dopiero z połączonej próbki zbiorczej wydziel próbkę przeznaczoną do laboratorium.
4. Opisz próbkę. Podaj rodzaj paszy, miejsce i datę pobrania oraz obserwowane problemy.
5. Uzgodnij sposób pakowania i transportu. Wymagania mogą zależeć od rodzaju materiału i zakresu analizy, dlatego należy stosować instrukcję wybranego laboratorium.

Jeżeli wynik nie pasuje do obserwacji w gospodarstwie, może być potrzebne ponowne pobranie próbki. Wiarygodność badania zależy nie tylko od metody laboratoryjnej, lecz także od tego, czy dostarczony materiał rzeczywiście reprezentuje badaną partię.

Jak ograniczyć ryzyko występowania mykotoksyn?

Profilaktyka powinna obejmować cały proces produkcji paszy – od pola do stołu paszowego. Nie istnieje jedno działanie, które całkowicie usuwa ryzyko, dlatego najskuteczniejsze jest połączenie kilku praktyk.

Na polu i podczas zbioru

• stosuj prawidłową agrotechnikę i ochronę roślin,
• ograniczaj uszkodzenia roślin i ziarna,
• dobieraj właściwy termin zbioru,
• nie pozostawiaj zebranego materiału bez odpowiedniego zabezpieczenia.

Podczas zakiszania i magazynowania

• szybko napełniaj silos lub pryzmę i dokładnie ubijaj materiał,
• szczelnie zabezpiecz kiszonkę przed dostępem tlenu,
• kontroluj wilgotność ziarna i warunki w magazynie,
• zapobiegaj ponownemu zawilgoceniu surowców,
• regularnie sprawdzaj temperaturę, zapach i wygląd paszy.

Podczas skarmiania

• utrzymuj czyste silosy, magazyny, wozy paszowe i stoły paszowe,
• usuwaj paszę wyraźnie zepsutą lub zagrzaną,
• obserwuj pobranie suchej masy oraz reakcję stada na kolejne partie paszy,
• łącz wyniki badań laboratoryjnych z analizą dawki i danych produkcyjnych.

Co zrobić po wykryciu mykotoksyn w paszy?

Po potwierdzeniu obecności mykotoksyn należy ocenić skalę problemu i możliwe źródło zanieczyszczenia. Sposób postępowania powinien wynikać z rodzaju paszy, wyniku analizy, udziału danego materiału w dawce oraz sytuacji stada.

1. Zidentyfikuj źródło. Sprawdź, z której pryzmy, silosu albo dostawy pochodzi zanieczyszczony materiał.
2. Odseparuj najbardziej podejrzane partie. Zachowaj szczególną ostrożność wobec paszy wyraźnie spleśniałej lub zepsutej.
3. Skonsultuj dawkę. Doradca żywieniowy powinien ocenić możliwość ograniczenia udziału danej paszy lub jej bezpiecznego zastąpienia.
4. Dobierz rozwiązanie do wyniku. Jednym z elementów postępowania może być zastosowanie odpowiednio dobranego dodatku paszowego ograniczającego negatywny wpływ określonych toksyn.
5. Monitoruj efekty. Obserwuj pobranie paszy, produkcję mleka, zdrowotność i wyniki rozrodu po wprowadzeniu zmian.

Dodatki paszowe nie zastępują dobrej jakości surowców, prawidłowego magazynowania ani badań. Ich dobór powinien uwzględniać rozpoznane zagrożenie oraz całą dawkę pokarmową. W ofercie PROZI dostępny jest specjalistyczny preparat PRO AntyTox. Zasadność jego zastosowania i sposób włączenia do żywienia warto ustalić z doradcą.

Mykotoksyny a produkcja mleka i wynik ekonomiczny

Straty związane z mykotoksynami nie zawsze wynikają z nagłego pogorszenia zdrowia. Często bardziej kosztowny jest niewielki, ale utrzymujący się przez dłuższy czas spadek produkcyjności.

Niższe pobranie paszy, mniejsza wydajność mleczna, gorsze wykorzystanie dawki i problemy z rozrodem mogą stopniowo zwiększać koszt produkcji mleka. W skali całego stada nawet pozornie niewielka zmiana wyników może wpływać na rentowność gospodarstwa.

Profilaktykę mykotoksyn należy więc traktować jako element zarządzania zdrowiem zwierząt, jakością żywienia i ekonomiką produkcji. Pomocne jest zestawianie obserwacji ze stołu paszowego z wynikami mleczności, rozrodu i badań pasz. Więcej informacji o możliwościach oceny surowców można znaleźć na stronie laboratorium PROZI.

Najczęstsze pytania o mykotoksyny u bydła

Czy mykotoksyny zawsze są widoczne w paszy?

Nie. Pasza może zawierać mykotoksyny mimo braku widocznej pleśni i nietypowego zapachu. Z drugiej strony obecność pleśni nie pozwala określić rodzaju ani poziomu toksyn. Potwierdzenie wymaga właściwie pobranej próbki i analizy laboratoryjnej.

Kiedy warto zbadać paszę na mykotoksyny?

Badanie warto rozważyć między innymi po zauważeniu pleśni lub zagrzewania paszy, po otwarciu partii pochodzącej z sezonu o podwyższonym ryzyku oraz wtedy, gdy w stadzie pojawia się trudny do wyjaśnienia spadek pobrania, mleczności, zdrowotności lub wyników rozrodu.

Czy żwacz chroni krowę przed mykotoksynami?

Mikroorganizmy żwacza mogą ograniczać działanie części związków, ale nie oznacza to pełnej ochrony. Znaczenie mają rodzaj toksyny, poziom i czas ekspozycji, skład dawki oraz kondycja zwierzęcia. Szczególnej uwagi wymagają krowy wysokowydajne i zwierzęta w okresach dużego obciążenia metabolicznego.

Czy preparat wiążący mykotoksyny wystarczy?

Nie powinien być traktowany jako jedyne działanie. Podstawą pozostają dobrej jakości pasze, prawidłowa konserwacja i magazynowanie, rzetelne pobranie próbki oraz usunięcie lub ograniczenie źródła problemu. Dodatek paszowy może być częścią szerszego postępowania ustalonego z doradcą.

Masz wątpliwości dotyczące jakości paszy?

Jeżeli obserwujesz spadek pobrania paszy, mleczności albo pogorszenie wskaźników zdrowotnych i rozrodu, warto przeanalizować jednocześnie jakość surowców, całą dawkę pokarmową oraz dane produkcyjne.

Skontaktuj się z doradcą żywieniowym PROZI, aby omówić sytuację w stadzie i dobrać dalsze działania. Możesz również sprawdzić pełną ofertę produktów dla bydła.